Menu

مروری بر حوزهٔ‌ دریایی آمو

هدف از تدوین این سند تحقیقی، آشنا نمودن خواننده با عناصر کلیدی مرتبط با آب های فرامرزی در حوزه دریایی پنج آمو و تأثیرات آنها بر پروسه های پالیسی سازی است. این سند تحقیقی دانش و دیدگاه های متفاوت بسیاری از کارشناسانِ فعّال در عرصۀ آب های فرامرزی را به تحلیل گرفته است. در همین راستا، این نوشتار سعی دارد تا نکات اصلیِ همگراییِ نظریات را به شکل پیشنهادات ارائه دهد و عرصه هایی را که در آن به کار بیشتری برای ایجاد یک دورنمای مشترک نیاز است، برجسته کند.

از آنجایی که فشارهای ناشی از افزایش تقاضا برای آب و تغییرات اقلیمی برمناطق پایین-آب تأثیرگذار هستند، کشورهای همسایه بیش از پیش به نحوۀ اثرگذاری انکشافات زیربنایی و مدیریتی آبهای فرامرزی در افغانستان، بر مناطق پایین-آب، علاقمند شده اند. به همین منوال، حکومت افغانستان طیّ چند سال گذشته آگاهی خود را از اهمّیّت رسیدگی و بحث پیرامون مسائل مربوط به دریاهای فرامرزی با همسایگانِ پایین-آب ارتقا داده است تا از استفاده از منابع گرانبهای آب در منطقه به مؤثرترین نحو ممکن اطمینان حاصل شود. این سند تحقیقی، با مرور  وضعیّت و طرح برخی از راه حل ها محتملِ پیشرفت در جهت ترویج همکاری و مدیریّت آب در حوزۀ دریایی آمو، قدمی است در راستای تقویت گفتمان آبهای فرامرزی أفغانستان.

این نوشتار با مروری کلّی و اجمالی بر دریاهای فرامرزی افغانستان، اهمّیّت آنها و نیاز مبرم برای انکشاف منابع آب فرامرزی افغانستان بحث را آغاز می کند. در ادامه، این سند،  دستاوردهای حکومت افغانستان از سال ۲۰۰۱ را در رابطه با مدیریّت منابع آب برجسته می کند و همچنان نگاهی به ساختار موجود حقوقی و سازمانیِ سکتور آب در افغانستان یعنی قانون آب افغانستان (سال ۱۳۸۸) و اشارات آن به آب های فرامرزی، شورای عالی اراضی و آب و دیگر نهادهای کلیدیِ مسئولِ محافظت و مدیریّت منابع آب در کشور دارد.

حوزۀ دریایی آمو[1] نفوس بیش از ۵۰ میلیون را در خود جا داده است و افغانستان، تاجکستان، ترکمنستان و ازبکستان مشترکا از منابع آبی آن سود می برند. این حوزۀ دریایی مساحت بیش از ۵۳۰۰۰۰ کیلومتر مربع را در بر دارد و سالانه حدود ۷۰-۶۷ میلیارد متر مکعب آب تولید می کند. با در نظرداشت اینکه حوزۀ دریایی آمو تقریبا ۴۰ درصد از مساحت افغانستان را احتوا می کند، سهم آن در تولید سالانۀ آب کشور ۳۰ درصد است و ۲۵ درصد از نفوس کشور را در خود جا داده است، برای أفغانستان از اهمیت بسزایی برخوردار است.  بر علاوه، نکته مهم دیگر این است که حوزۀ دریایی آمو پوتانسیل قابل توجۀ در عرصه انکشاف منابع آبی به منظور استفاده در سکتور زراعت و تولید برق آبی دارد. اما متأسّفانه، باوجود پوتانسیل و اهمیت اقتصادی حوزۀ دریایی آمو، توجه لازم به این حوزۀ دریایی، بخصوص در بخش انکشاف زیربناهای آن صورت نگرفته است.

در مجموع، افغانستان ظرفیت استفاده ۲۵-۲۰ درصد از آب های سطحی خود را در حوزۀ دریایی آمو و به طور عموم ظرفیت محدود ذخیره سازی ۱۱۰-۱۰۰ متر مکعب آب را در سال دارد که یکی از پایین ترین سطوح ذخیره سازی آب در جهان است. کشورهای همجوار از آب های حوزۀ دریایی آمو طی سالیان متمادی به نفع انکشاف خود استفاده کرده اند. بر أساس پیشبینی ها منطقۀ آسیای میانه، بدلایل بالا رفتن تقاضا برای آب و تغییرات اقلیمی، با خطر استرس آب[2] مواجه است. از آنجایی که افغانستان در نظر دارد، به منظور توسعه اقتصادی، منابع آبی خویش را مدیریت و زیربناهای آبی خویش را انکشاف دهد، رسیدگی به مسائل مرتبط با آب های فرامرزی از اهمیت بیشتری برخوردار میگردد. خوشبختانه، برای استفاده موثر از منابع آب این حوزه  فرصت ها و امکانات خوب در منطقه وجود دارد که سبب بهبود روابط میان کشورهای شریک حوزه آمو نیز میگردد مثلا می توان از همکاری های منطقه ای در سکتور ترانسپورت و انکشاف انرژی نام برد.

این نوشتار چالش های اولیّۀ فراراه کشورِ در حال انکشافی مثل أفغانستان را، در مسیر رسیدگی به آب های فرامرزی توضیح می دهد و ابعاد سیاسی و تخنیکی این چالش ها را در سطوح ملی (چالش های داخلی) و بین المللی و فرامرزی (چالش های بیرونی) به بحث میگیرد.

چالش های داخلی شامل  کمبود کدر متخصّص (سرمایۀ بشری)، ظرفیّت سازمانی ناکافی، عدم اعتبار معلومات موجود، بی امنیّتی، عدم آگاهی عامه از قوانین بین المللی آب یا امور مربوط به آب های فرامرزی، محدودیت های بودیجوی و معضل کیفیّت آبهای سطحی و زیرزمینی می شوند. مسائل فرامرزی دربرگیرندۀ چالش های بیرونی از قبیل بی اعتمادی و عدم همکاری میان افغانستان و بعضی از کشورهای آسیای میانه، رشد نفوس و افزایش شهرنشینی و صنعتی شدن در دو سوی آمو دریا، تغییرات اقلیمی و حاکم بودن ذهنیّتِ «یا همه یا هیچ»[3] در منطقه؛ که در آن برندگان و بازندگان، مطلق پنداشته می شوند؛ هستند.

در عین زمان، فرصت های خوبی برای افغانستان و همسایگانش در راستای همکاری در حوزۀ دریایی آمو در آینده وجود دارد. این فرصت ها عبارتند از:

  • تعهد و ارادۀ سیاسی موجود برای کار مشترک میان حکومت های افغانستان و تاجکستان؛
  • فعّالیّت های غیررسمیِ رو به رشد نظیر انجام مطالعات و تحقیقات مشترک؛
  • عرصه های سودمند دوجانبۀ از جمله میکانیزم کنترول سیلابهاها، افزایش سرمایه گذاری بر حفظ و مراقبت زیربنا ها در مناطق پایین-آب و انکشاف مشترک پروژه های برق آبی؛
  • امکانیت ربط دادن انکشاف منابع آبی به عرصه های دیگر مانند تولید انرژی، ترانسپورت؛

سرانجام، این نوشتار در مورد آب های فرامرزی در کشور به طور عام و در خصوص آب های فرامرزی حوزۀ دریایی آمو به صورت خاصّ  یک سلسله جمع بندی ها و پیشنهاداتی راارائه می دهد.

[1]حوزۀ دریایی پنج-آمو در رشته کوه های هندوکش و پامیر موقعیّت دارد. در قسمت علیای این حوزه «دریای پنج» جریان دارد که از رشته کوه های پامیر در مرز افغانستان و چین سرچشمه می گیرد. این دریا بعد از تلاقی با رود وخش که از رشته کوه های آلای در قرغزستان سرچشمه می گیرد، «آمو دریا» خوانده می شود. در این سند از اصطلاحات «حوزۀ دریایی پنج-آمو»، «حوزۀ دریایی آمو» و «حوزۀآمو دریا»   برای توصیف کلّ این حوزۀ دریایی کار گرفته شده است.

[2] water stress

[3] zero-sum mindset

دانلود سند

نوشته های مرتبط